Reading time: 5 minutes
By the end you will have:
- a clear picture of why The Body Keeps the Score has so deeply influenced the conversation around trauma,
- a balanced, critical look at the book's strengths and areas that require caution,
- a way to retain the therapeutic contribution of the book without turning it into the ultimate self-diagnosis tool,
- an introduction to the newer conversation surrounding trauma, the body, the predictive function of the brain, and its mutability or neuroplasticity.
Why I chose this book
The The Body Keeps the Score is undoubtedly one of the books that has profoundly shaped the way we talk about trauma today.
It offers an answer for people trying to understand why their body stays tense, why they struggle to relax, why they feel disconnected, ashamed, or afraid without always an obvious reason.
What personally touched me most about this book is the idea that psychological pain does not reside solely in thought. It can manifest in the breath, in muscle tension, in the difficulty to trust, in the need for control, in the sense that the body is not always a safe place to inhabit.
As a psychologist-psychotherapist, I encounter this often. People come to me to heal not only a story, but also a body that seems to continue living within that story.
And this is the great gift of the book: it helps us move from «there is something wrong with me» to «something inside me is still trying to protect me».
At the same time, precisely because its narrative is so powerful, a critical eye is required on our part to distinguish where clinical experience speaks, where metaphor speaks, and where we have more solid scientific data.
The idea I kept in a single sentence
One of the ideas I took away from the book is that the human mind does not resemble a single, solid centre, but rather an internal «society» of parts, memories, defences, and needs.
Η ιδέα αυτή αποτυπώνεται κυρίως σε μια φράση:
«Ο μύθος του μοναδικού εαυτού μπορεί μόνο να μας αποπροσανατολίσει από τον στόχο αυτής της αναζήτησης.»
Αυτό έχει σημαντική θεραπευτική αξία, καθώς στη θεραπεία βλέπουμε συχνά ότι ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ μόνο ένα πράγμα. Ένα κομμάτι του μπορεί να θέλει σύνδεση και ένα άλλο να φοβάται. Ένα κομμάτι του να ζητά ηρεμία και ένα άλλο να μένει σε επιφυλακή.
Ο στόχος δεν είναι να εξαφανίσουμε τα δύσκολα κομμάτια μας, αλλά να αρχίσουμε να τα ακούμε, να τα καταλαβαίνουμε και σιγά σιγά να τα φέρνουμε πιο κοντά, για μεγαλύτερη εσωτερική συνοχή.
Με άλλα λόγια, η θεραπεία δεν είναι πάντα να “γίνω άλλος”, αλλά να μπορέσουν τα κομμάτια μου να αρχίσουν να μιλούν μεταξύ τους χωρίς να πολεμούν το ένα το άλλο.
Το βιβλίο σε μία πρόταση
Το τραύμα δεν είναι μόνο ανάμνηση· μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που σχετιζόμαστε με το σώμα μας, τον εαυτό μας, τους ανθρώπους μας και τον κόσμο.
Σε ποιον απευθύνεται
Είναι ένα βιβλίο που μπορεί να βοηθήσει ανθρώπους που προσπαθούν να κατανοήσουν καλύτερα το τραύμα, τη σωματική δυσφορία, τη ντροπή, την αποσύνδεση ή τη δυσκολία να νιώσουν ασφάλεια.
Μπορεί, επίσης, να αποτελέσει χρήσιμο οδηγό για επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αρκεί να διαβαστεί όχι ως τελικός χάρτης, αλλά ως ένα καίριο, επιδραστικό βιβλίο που άνοιξε μια σημαντική συζήτηση γύρω από το τραύμα.
Κεντρική ιδέα
Η κεντρική ιδέα του βιβλίου είναι ότι το τραύμα δεν είναι απλώς κάτι κακό που συνέβη κι “έμεινε πίσω”.
Είναι μια εμπειρία που μπορεί να αλλάξει βαθιά την αίσθηση ασφάλειας, τη σχέση με το σώμα, τη ρύθμιση του στρες και τη δυνατότητα σύνδεσης με τους άλλους.
Ως βασικός φακός, αυτό έχει μεγάλη αξία. Το σημείο που χρειάζεται προσοχή είναι ότι σε ορισμένα σημεία, ο φακός αυτός μοιάζει να φωτίζει σχεδόν τα πάντα. Κι εκεί χρειάζεται μεγαλύτερη διερεύνηση.
Τι δείχνει η έρευνα
Η σύγχρονη έρευνα στηρίζει καθαρά τη σημασία των εστιασμένων στο τραύμα ψυχοθεραπειών ως θεραπειών πρώτης γραμμής.
Οι σωματικές παρεμβάσεις, η κίνηση και η γιόγκα φαίνεται ότι μπορούν να είναι χρήσιμες, κυρίως ως συμπληρωματικές παρεμβάσεις. Δεν είναι, όμως, με βάση τα σημερινά δεδομένα, ο μοναδικός δρόμος θεραπείας.
Με απλά λόγια:
| Ισχυρισμός | Τι χρειάζεται να κρατήσουμε |
| Το τραύμα αφορά και στο σώμα, όχι μόνο στη σκέψη. | Ναι, σε σημαντικό βαθμό. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα εξηγείται αυτόματα από το τραύμα. |
| Οι σωματικές παρεμβάσεις έχουν θέση στη θεραπεία. | Ναι, αλλά τα δεδομένα τις στηρίζουν περισσότερο ως συμπληρωματικές παρεμβάσεις. |
| Η θεραπεία του τραύματος δεν εξαντλείται στη συζήτηση. | Σωστό ως γενική ιδέα. Ωστόσο, οι καλύτερα τεκμηριωμένες θεραπείες παραμένουν συγκεκριμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις. |
Νεότερη νευροεπιστημονική ματιά: το σώμα δεν είναι αποθήκη, είναι μέρος του συστήματος
Μια πιο πρόσφατη νευροεπιστημονική συζήτηση πηγαίνει το θέμα ένα βήμα παραπέρα. Σε άρθρο γνώμης στο Frontiers in Systems Neuroscience, οι Kotler, Mannino, Fox & Friston αναλύουν το γιατί η φράση «το σώμα κρατά το σκορ» χρειάζεται προσοχή.
Όχι επειδή το σώμα δεν συμμετέχει στο τραύμα. Συμμετέχει βαθιά, αλλά όχι με την κυριολεκτική έννοια.
Το τραύμα δεν φαίνεται να αποθηκεύεται κυριολεκτικά στους ιστούς του σώματος, σαν ένα κρυμμένο αρχείο μέσα στους μυς ή στην περιτονία. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα συνεχίζουν να προβλέπουν απειλή, να ερμηνεύουν σωματικά σήματα ως κίνδυνο και να αναπαράγουν παλιά μοτίβα άμυνας.
Με απλά λόγια: το σώμα δεν είναι άσχετο με το τραύμα, αλλά δεν είναι και μια ανεξάρτητη αποθήκη πόνου. Μοιάζει περισσότερο με αγγελιοφόρο, που μας δείχνει ότι το σύστημα βρίσκεται ακόμη σε συναγερμό.
Εδώ μπαίνει και η έννοια της μεταστασιμότητας. Με απλά λόγια, μεταστασιμότητα είναι η ικανότητα του νευρικού συστήματος να μη μένει κολλημένο σε μία μόνο κατάσταση. Να μπορεί να ενεργοποιείται και να χαλαρώνει. Να περνά από την επιφυλακή στη σύνδεση, από την άμυνα στην περιέργεια, από το «κινδυνεύω» στο «μπορώ να δω τι συμβαίνει τώρα».
Ένα υγιές νευρικό σύστημα δεν είναι πάντα ήρεμο. Αυτό θα ήταν και αφόρητα βαρετό. Ένα υγιές νευρικό σύστημα είναι ένα σύστημα ευέλικτο, που μπορεί να κινείται κατά περίπτωση: να ενεργοποιείται, όταν χρειάζεται και να ηρεμεί, όταν ο κίνδυνος περνά.
Στο τραύμα, αυτή η ικανότητα ευελιξίας μπορεί να μειωθεί με επακόλουθο το σύστημα να κολλά πιο εύκολα σε φόβο, αποφυγή, υπερεπαγρύπνηση ή αποσύνδεση.
Άρα, δεν είναι τόσο ότι «το σώμα κρατάει το σκορ», αλλά ότι το νευρικό σύστημα έχει μάθει να περιμένει κίνδυνο, ακόμη κι όταν το παρόν μπορεί πλέον να είναι πιο ασφαλές από το παρελθόν.
Βεβαίως, αυτό δεν ακυρώνει το βιβλίο του van der Kolk. Αξίζει να κρατήσουμε την αξία της μεταφοράς, χωρίς, όμως, να την πάρουμε υπερβολικά κυριολεκτικά.
Πού θα συνιστούσα προσοχή
Εκεί που θα κρατούσα μια πιο σαφή επιφύλαξη είναι στη δύναμη της γλώσσας του βιβλίου.
Επειδή είναι τόσο ζωντανή και πειστική, μπορεί σε κάποια σημεία να ακουστεί πιο απόλυτη από όσο χρειάζεται. Μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι υπάρχει μια σχεδόν ευθεία γραμμή:
τραύμα → σώμα → σύμπτωμα → θεραπεία.
Στην πραγματικότητα, η θεραπευτική εμπειρία μάς μαθαίνει κάτι πιο ταπεινό.
Οι άνθρωποι δεν θεραπευόμαστε όλοι με τον ίδιο τρόπο. Άλλοι χρειάζονται πρώτα μια θεραπευτική σχέση. Άλλοι σταθερότητα. Άλλοι περισσότερο χρόνο για να αντέξουν να νιώσουν το σώμα τους. Άλλοι χρειάζονται πρώτα λόγο, νόημα και κατανόηση.
Γι’ αυτό, παρότι το βιβλίο φωτίζει κάτι πραγματικά ουσιαστικό, δεν θα το έβλεπα ως τον μοναδικό τρόπο να σκεφτούμε το τραύμα ή τη θεραπεία του.
Πώς θα πρότεινα να διαβαστεί
The The Body Keeps the Score αξίζει να διαβαστεί ως ένα σημαντικό βιβλίο κατανόησης του τραύματος.
Όχι ως ένα βιβλίο αυτοδιάγνωσης.
Όχι ως ένα θεραπευτικό πρωτόκολλο.
Και σίγουρα όχι ως τον μοναδικό έγκυρο δρόμο για τη θεραπεία του τραύματος.
Είναι ένα βιβλίο που μπορεί να ανοίξει έναν εσωτερικό διάλογο. Αυτός ο διάλογος, όμως, οφείλει να συνεχιστεί με προσοχή, επιστημονική ακρίβεια και, όταν χρειάζεται, μέσα σε θεραπευτική σχέση.
Η πιο χρήσιμη στάση, ίσως, είναι αυτή:
να κρατήσουμε την ανθρωπιά του βιβλίου,
να αναγνωρίσουμε τη θεραπευτική του δύναμη,
αλλά να μην αφήσουμε καμία δυνατή μεταφορά να γίνει η απόλυτη αλήθεια.
Γιατί στην ψυχική υγεία οι καλές μεταφορές βοηθούν.
Οι απόλυτες στάσεις, όμως, μπερδεύουν.
What to take away today
Το πιο σημαντικό που μπορεί να σου αφήσει αυτό το βιβλίο είναι ότι κάποιες αντιδράσεις σου ίσως υπήρξαν τρόποι επιβίωσης.
Γιατί όταν κάτι το δεις όχι σαν ελάττωμα, αλλά σαν έναν παλιό τρόπο προστασίας, τότε ανοίγει περισσότερος χώρος για κατανόηση, λιγότερη ντροπή και ίσως κάποια περισσότερη ελπίδα.
Και αν προσθέσουμε τη νεότερη νευροεπιστημονική ματιά, ίσως μπορούμε να το πούμε ακόμη πιο προσεκτικά: δεν είσαι ένα σώμα που κουβαλά απλώς σημάδια.
Είσαι ένα ζωντανό σύστημα που κάποτε έμαθε να προστατεύεται.
Και αυτό το ζωντανό σύστημα, μέσα σε ένα πλαίσιο θεραπευτικής σχέσης, ασφάλειας και χρόνου, μπορεί να μάθει ξανά να κινείται ελεύθερα!
Θα χαρώ πολύ να διαβάσω το μήνυμά σου. Φροντίζω να διαβάζω όλα τα μηνύματα και να απαντάω σε όσα περισσότερα μπορώ.
Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχολόγων-ψυχοθεραπευτών. Έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική γνωμάτευση ή την εξατομικευμένη κλινική αξιολόγηση. Αν αυτό που διαβάζεις ακουμπά έντονη ψυχική δυσφορία ή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή σου λειτουργικότητα, είναι σημαντικό να αναζητήσεις εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αξιοποιείται υποστηρικτικά για έρευνα βιβλιογραφίας, οργάνωση, εμβάθυνση και έλεγχο επιστημονικών δεδομένων. Η τελική ευθύνη, οι ιδέες, η κλινική κρίση, η μορφή και η τελική γραφή ανήκουν στον Φίλιππο Γκέκη και στην επιστημονική ομάδα, βασισμένες στην κλινική εμπειρία και την ανθρώπινη επεξεργασία.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του Reconnect Therapy μαζί με την επιστημονική ομάδα του Reconnect Therapy.
Βιβλιογραφία-Αρθρογραφία
Cramer, H., Anheyer, D., Saha, F. J., & Dobos, G. (2018). Yoga for posttraumatic stress disorder: A systematic review and meta-analysis. BMC Psychiatry, 18(1), 72.
Kotler, S., Mannino, M., Fox, G., & Friston, K. (2026). The body does not keep the score: Trauma, predictive coding, and the restoration of metastability. Frontiers in Systems Neuroscience, 20, 1812957.
Lee, D. J., Schnitzlein, C. W., Wolf, J. P., Vythilingam, M., Rasmusson, A. M., & Hoge, C. W. (2016). Psychotherapy versus pharmacotherapy for posttraumatic stress disorder: Systematic review and meta-analyses to determine first-line treatments. Depression and Anxiety, 33(9), 792–806.
Lewis, C., Roberts, N. P., Andrew, M., Starling, E., & Bisson, J. I. (2020). Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: Systematic review and meta-analysis. European Journal of Psychotraumatology, 11(1), 1729633.
Scheeringa, M. S. (2025). Evaluating evidence behind popular trauma narratives: Neurobiological and treatment claims in The Body Keeps the Score. BJPsych Bulletin.
van de Kamp, M. M., Scheffers, M., Emck, C., Fokker, T. J., Hatzmann, J., Cuijpers, P., & Beek, P. J. (2023). Body-and movement-oriented interventions for posttraumatic stress disorder: An updated systematic review and meta-analysis. Journal of Traumatic Stress, 36(5), 835–848.
van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.