Reading time: ~9 minutes
By the end of this article, you will have:
- a clear picture of what the major Canadian study showed and what it did can prove on its own.
- a practical “map” of risk factors (from substances and sleep to childhood adversities and social stress) with an objective perspective.
- a way to distinguish the early signs of psychosis from intense anxiety or burnout, so that you can act in time.
«It wasn't like this in the past»
There is a phrase we often hear in the psychologist's office: «It wasn't like this in the past» , or . « Back then we were mentally healthy!». It is not always accurate. Sometimes it is nostalgia that softens the past. Other times, however, it is an astute observation of how the ecosystem in which a person grows up is changing.
A very large population study in Canada put numbers to something that many sense: younger generations ( birth cohorts) appear to be diagnosed more frequently and earlier with psychotic disorders.
What the study in Ontario showed
The research analysed data for 12.231.314 individuals born in Ontario (1960–2009) and tracked diagnoses of psychotic disorders up to 2023.
The key points:
- In the ages 14–20, the annual frequency of new diagnoses increased by approximately 60% between 1997 and 2023.
- The increase appears to begin for individuals born from the 1980s onwards (birth cohort effect).
- For those born 2000–2004, the rate of new diagnoses was estimated to be approximately 70% higher compared to 1975–1979.
What did does the research prove on its own
It cannot say with certainty: «This is to blame.» There may be co-occurring factors:
- better recognition/access,
- changes in mental health services,
- actual changes in risk exposures (substances, stress, sleep, socio-economic pressure, etc.).
Systemic lens: when the risk is not “inside the individual”, but in the field
From a systemic perspective, we rarely look for “a single cause”. We look for interactions: family, school, peers, substances, sleep, financial pressure, digital environment, health services. The causes are not a simple straight line, they are not linear, but usually take the form of a network.
In our team, we often observe that before “classic” psychotic symptoms appear, a diffuse period of lack of coherencehas preceded for some time: breakdown of sleep routine, isolation, increased suspicion, tension at home, substance use “to switch off”.
Below are the risk factors worth keeping in mind, not with the aim of blame, but with the goal of prevention.
Risk factors worth knowing
1) Adverse childhood experiences and chronic stress
Childhood adversities (abuse, neglect, bullying, losses, exposure to violence) are associated, in meta-analytic data, with an increased risk for psychotic symptoms/disorders.
Systemically, this often translates into a nervous system growing up on “high alert”. And when the alert becomes permanent, the perception of reality can be unbearable.
2) Urban environment and social pressure
There are meta-analytic findings linking a higher degree of urbanicity with an increased risk of schizophrenia/non-affective psychosis.
It does not mean that “the city causes psychosis”. It means that the urban field can condense exposures: social isolation, inequality, noise, chronic overstimulation, less sense of community.
3) Substance use (especially cannabis) and vulnerability
The cannabis-psychosis relationship is neither a myth nor simple. A meta-analysis shows dose–response correlation: the higher the level of use, the greater the risk for psychotic outcomes.
And something even more practical: when substance-induced psychosis, appears, a percentage of individuals will later transition to a diagnosis of schizophrenia, according to a systematic review/meta-analysis. Therefore, special attention is required and seeking a mental health specialist for guidance.
4) Sleep: the underrated regulator
Sleep disturbances (insomnia, dysregulated circadian rhythm) often appear at various stages of psychosis and are considered an important therapeutic target. Systemically, sleep is not just a “healthy” practice. It is neurobiological defense. When sleep suffers, many brain and hormonal functions that keep us in touch with reality suffer along with it.
At this point, something else we see very often in clinical practice connects: when the “bottle” of self-care empties, the central nervous system exhausts itself more and more easily. The article might be helpful: Taking care of myself means taking care of you too — in that order which demonstrates the importance of self-care even within the relationship.
5) Family dynamics, conflict, isolation
No, the family is not “to blame”. But the family is often the first field where it becomes apparent whether a system is enduring or starting to lose cohesion. When stress rises, the “dance of the relationship” can become harsher: more tension, more silence, more withdrawal. And there, things that look like “character” (e.g. abrupt behavior, withdrawal, shutting down) are often survival strategies of a system that has grown tired.
As a team of therapists at ReConnecT, we often work with the family framework alongside the individual. In practice, this means: reducing the loneliness surrounding the symptoms, introducing predictability into daily life (sleep, routine, agreements), clarifying roles and boundaries (especially when substance use or school/academic pressure is involved), and building a safer language of communication so that the home doesn't act as an “amplifier” of tension. We are not looking for a scapegoat; we are looking for where the cycle is getting stuck and how to unblock it without violence and without shame.
And because anger is often the “translator” of fear, shame or helplessness within the home, it's worth checking out the article: «Anger: Friend or Foe?» it sheds light on how tension in the system can become either a bridge (message/need) or a rifts (attack/withdrawal), depending on how we hold it and how we process it.
What are the early signs of psychosis (and why they resemble other conditions)
In the early stages, the signs can be “subtle”:
- withdrawal, a drop in functioning at school/studies,
- changes in sleep patterns,
- increased suspicion or strange interpretations,
- difficulty concentrating/logical thinking,
- perceptual experiences (e.g. whispers/sounds) or certainties that don't “fit” reality.
How do psychotic symptoms differ from anxiety?;
Το άγχος μπορεί να κάνει την πραγματικότητα να φαίνεται απειλητική. Η ψύχωση μπορεί να κάνει την πραγματικότητα να φαίνεται αλλοιωμένη. Η διάκριση δεν γίνεται από ένα μεμονωμένο σύμπτωμα, αλλά από ένταση, διάρκεια, λειτουργικότητα και βαθμό επαφής με το “μπορεί και να κάνω λάθος”.
Τι είναι το πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο και γιατί η πρώιμη παρέμβαση αλλάζει την πορεία
Το “πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο” είναι η πρώτη περίοδος όπου τα ψυχωσικά συμπτώματα γίνονται αρκετά έντονα ώστε να διαταράσσουν σοβαρά τη λειτουργικότητα ή/και να χρειάζονται κλινική φροντίδα. Συνήθως εμφανίζεται από την εφηβεία έως τα μέσα της δεκαετίας των 20, αλλά όχι αποκλειστικά. Η πρώιμη παρέμβαση έχει αξία γιατί μειώνει την “καθυστέρηση χωρίς βοήθεια” (duration of untreated psychosis) και συνδέεται με καλύτερα αποτελέσματα σε λειτουργικότητα, ποιότητα ζωής και άλλους δείκτες, σε μετα-αναλυτικά δεδομένα.
Συχνές ερωτήσεις (FAQ)
1) Τι είναι ψύχωση;
Η ψύχωση είναι ένα σύνολο συμπτωμάτων όπου επηρεάζονται σκέψη και αντίληψη, με δυσκολία να ξεχωρίσει κανείς τι είναι πραγματικό. Μπορεί να περιλαμβάνει παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις ή αποδιοργανωμένη σκέψη.
2) Πότε ξεκινά συνήθως η ψύχωση στην εφηβεία/νεαρή ηλικία;
Συχνά εμφανίζεται από τα ύστερα εφηβικά χρόνια έως τα μέσα της δεκαετίας των 20. Όμως μπορεί να συμβεί και σε άλλες ηλικίες, ανάλογα με αίτια και πλαίσιο.
3) Ποια είναι τα πρώτα σημάδια ψύχωσης;
Πιο συχνά είναι αλλαγές στη λειτουργικότητα (σχολείο/σπουδές), απόσυρση, διαταραχές ύπνου, αυξημένη καχυποψία, σύγχυση στη σκέψη, και κάποιες εμπειρίες αντίληψης. Δεν εμφανίζονται πάντα όλα, ούτε με την ίδια σειρά.
4) Μπορεί το άγχος να μοιάζει με ψύχωση;
Το άγχος μπορεί να δώσει έντονη αποπραγματοποίηση, φόβο και σωματικά συμπτώματα. Η ψύχωση αφορά πιο σταθερή αλλοίωση στην επαφή με την πραγματικότητα. Η αξιολόγηση γίνεται κλινικά, όχι με “τεστ” στο διαδίκτυο.
5) Πώς συνδέεται η κάνναβη με την ψύχωση;
Υπάρχουν δεδομένα που δείχνουν σχέση dose–response: υψηλότερη/συχνότερη χρήση συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο ψυχωσικών εκβάσεων, ιδιαίτερα σε άτομα με ευαλωτότητα.
6) Πώς βοηθά η πρώιμη παρέμβαση στην ψύχωση;
Στόχος είναι να μειωθεί η καθυστέρηση μέχρι να υπάρξει φροντίδα και να υποστηριχθεί η λειτουργικότητα (σπουδές/εργασία/σχέσεις), με διεπιστημονική προσέγγιση. Μετα-αναλύσεις δείχνουν βελτιώσεις σε σημαντικούς δείκτες έκβασης σε follow-up.
What to take away today
- Η αύξηση στις διαγνώσεις στους/στις 14–20 δεν σημαίνει “μία αιτία”. Σημαίνει νέες εκθέσεις + νέα πρόσβαση.
- Ο πιο χρήσιμος χάρτης είναι οι risk factors: ουσίες, ύπνος, παιδικές αντιξοότητες, κοινωνική πίεση/απομόνωση, λειτουργική πτώση.
- Αν κάτι σε ανησυχεί, η “σωστή” κίνηση δεν είναι η αυτοδιάγνωση — είναι η έγκαιρη αξιολόγηση και η μείωση καθυστέρησης.
I would love to read your message… I make sure to read all messages and reply to as many as I can.
Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχολόγων-ψυχοθεραπευτών. Δεν αποτελεί διάγνωση, ούτε υποκαθιστά εξατομικευμένη αξιολόγηση ή θεραπευτική/ιατρική φροντίδα. Αν υπάρχει έντονη ανησυχία για ασφάλεια, αυτοτραυματισμό ή απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, προτεραιότητα έχει η άμεση επικοινωνία με υπηρεσίες υγείας/επειγόντων ή με επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του ReConnecT μαζί με την επιστημονική ομάδα της ReConnecT
Image by rawpixel.com on Freepik
References
- Varese, F., Smeets, F., Drukker, M., et al. (2012). Childhood adversities increase the risk of psychosis: A meta-analysis of patient-control, prospective- and cross-sectional cohort studies. Schizophrenia Bulletin, 38(4), 661–671.
- Vassos, E., Pedersen, C. B., Murray, R. M., Collier, D. A., & Lewis, C. M. (2012). Meta-analysis of the association of urbanicity with schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 38(6), 1118–1123.
- Marconi, A., Di Forti, M., Lewis, C. M., Murray, R. M., & Vassos, E. (2016). Meta-analysis of the association between the level of cannabis use and risk of psychosis. Schizophrenia Bulletin, 42(5), 1262–1269.
- Murrie, B., Lappin, J., Large, M., & Sara, G. (2020). Transition of substance-induced, brief, and atypical psychoses to schizophrenia: A systematic review and meta-analysis. Schizophrenia Bulletin, 46(3), 505–516.
- Reeve, S., et al. (2023). Sleep abnormalities in different clinical stages of psychosis: A systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry.
- [Authors]. (2024). Duration of untreated psychosis and outcomes in first-episode psychosis: Systematic review and meta-analysis of early detection and intervention strategies. Schizophrenia Bulletin.