Χρόνος ανάγνωσης: 9 λεπτά
Μέχρι το τέλος…
- θα έχεις καταλάβει γιατί το work hard, play hard γοητεύει τόσο έντονα τους ανθρώπους με υψηλές απαιτήσεις (high achievers) και πότε αυτή η γοητεία απειλεί να γίνει ένα σχεσιακό αδιέξοδο με τον ίδιο τους τον εαυτό,
- θα έχεις ξεχωρίσει τι είναι ουσιαστική ψυχική αποκατάσταση και τι είναι απλώς άλλη μία μορφή υπερδιέγερσης, μεταμφιεσμένης σε «διασκέδαση»,
- θα έχεις δει το θέμα μέσα από μια υπαρξιακή ματιά γύρω από το νόημα, την ευθύνη, την ελευθερία και την αυθεντική παρουσία,
- και κυρίως, θα έχεις κατακτήσει την ιδέα της αληθινής ξεκούρασης, απαραίτητης για την αυτοπραγμάτωσή σου!
Η φράση work hard, play hard υπάρχει καταγεγραμμένη από τον 19ο αιώνα, ενώ στη σύγχρονη κουλτούρα έγινε σχεδόν σημαία της υψηλής επίδοσης.¹
Είναι ένα μότο ζωής, που μας ωθεί στα άκρα: μη συμβιβάζεσαι με το λίγο, δώστα όλα! Και ναι, κάτι μέσα μας το ζητάει αυτό, γιατί ακουμπά την ανθρώπινη επιθυμία μας να νιώσουμε τη ζωή στο πετσί μας.
Στην κλινική πράξη, όμως, για τους περισσότερους ανθρώπους, αυτή η φράση λειτουργεί σαν αόρατη εντολή, που λέει «μην σταματάς ποτέ». Κι εκεί αρχίζει ο προβληματισμός μας. Γιατί ειδικά σε ανθρώπους με φόβο να μη χαθεί τίποτα, το «play hard» μπορεί να είναι η πιο κομψή ονομασία της επαγγελματικής εξουθένωσης.
Στο ReConnecT το βλέπουμε συχνά αυτό: δεν κουράζει μόνο η δουλειά. Κουράζει και η αδυναμία να υπάρξει μια παύση, που να μην γεμίζει αμέσως με ενοχή, θόρυβο ή μια καινούρια υποχρέωση.
Μια στιγμή συνειδητοποίησης του κενού
Θυμάμαι ένα άτομο να κάθεται απέναντί μου και να μου λέει:
«Δεν νιώθω ακριβώς κουρασμένος. Νιώθω σαν να έχω “τεντωθεί”. Στη δουλειά τρέχω να προλάβω. Στη διασκέδαση πάλι τρέχω να προλάβω. Και όταν τελικά σταματώ, αυτό που μένει δεν είναι ηρεμία. Είναι μια ανησυχία που δεν αντέχω.»
Επιβραδύνοντας τον ρυθμό, το ρώτησα:
«Τι σημαίνει για σένα το ότι η παύση μοιάζει πιο απειλητική από την ίδια την κούραση;»
Και τότε ήρθε στην επιφάνεια η εσωτερική αλήθεια:
«Ίσως ότι, αν σταματήσω να κινούμαι, δεν ξέρω ποιος είμαι.»
Εκεί μιλάμε πια για μια υπαρξιακή ρωγμή, στην οποία θα αποπειραθούμε να διεισδύσουμε μέσω αυτού του άρθρου. Για να δούμε τι μένει όταν αποσυρθούν οι ρόλοι, οι στόχοι, η ταχύτητα, η εικόνα.
Η ψυχολογία της αποκατάστασης, πέρα από τον εργασιακό χώρο
Η επιστήμη της ψυχολογίας δεν υποστηρίζει ότι η έντονη προσπάθεια από μόνη της είναι πρόβλημα, αλλά ότι κάθε ένταση (συναισθηματική, σωματική, πνευματική κ.λπ.) χρειάζεται αποκατάσταση. Η έρευνα για την αποκατάσταση από την εργασία δείχνει ότι ο τρόπος με τον οποίο ζούμε τον χρόνο εκτός δουλειάς επηρεάζει την εξάντληση, την ευεξία, τον ύπνο και τη λειτουργικότητά μας.²
Η ουσιαστική αποκατάσταση, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, στηρίζεται σε τέσσερις βασικές εμπειρίες: ψυχική αποσύνδεση από τη δουλειά, χαλάρωση, αίσθηση ελέγχου στον ελεύθερο χρόνο και εμπειρίες επάρκειας ή εξέλιξης.³
Ο ελεύθερος χρόνος μάς αποκαθιστά όχι μόνο επειδή χαμηλώνει την ένταση, αλλά επειδή ικανοποιεί βασικές ανθρώπινες ανάγκες: για αυτονομία, επάρκεια, νόημα, σύνδεση. Η αναψυχή, όταν είναι αληθινή, λειτουργεί σαν επιστροφή στον εαυτό.⁵
Πολλά πρόσωπα νομίζουν ότι ξεκουράζονται, όταν φεύγουν από το γραφείο. Το νευρικό τους σύστημα, όμως, μένει στην ίδια εσωτερική επιφυλακή. Το σώμα αλλάζει χώρο. Ο νους, όχι.
Δεν αρκεί να τελειώσει η εργάσιμη μέρα. Χρειάζεται να μπορείς να σταματάς να εργάζεσαι εσωτερικά.
Η παγίδα της διαρκούς κίνησης
Η μετα-ανάλυση για την ψυχική αποσύνδεση από τη δουλειά είναι αρκετά ξεκάθαρη: η υπερεμπλοκή με τη δουλειά και η συνεχής νοητική παραμονή στις εκκρεμότητες αποτρέπουν την αποκατάσταση.⁴
Εδώ κρύβεται η παγίδα του work hard, play hard. Υπόσχεται παιχνίδι, ενώ δεν είναι παρά μια ακόμη απόπειρα να νιώσεις ζωντανή την ύπαρξή σου μέσα από τη διέγερση, επειδή η ηρεμία σου μοιάζει ξένη.
Για αρκετούς ανθρώπους υψηλής επίδοσης, η ζωή μοιάζει με Ferrari χωρίς φρένα. Όχι επειδή λείπει η δύναμη, αλλά επειδή λείπει το ασφαλές κατέβασμα ρυθμού. Και χωρίς αυτό, ακόμα και η χαρά αρχίζει να ζητά όλο και μεγαλύτερη ένταση για να γίνει αισθητή.
Μια υπαρξιακή ανάγνωση: η ένταση ως αντίδοτο στην αγωνία
Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία μάς βοηθά να κατανοήσουμε βαθύτερα τι εξυπηρετεί αυτό το μοτίβο, που δημιουργείται ως απάντηση σε βαθύτερες αγωνίες.
Η υπαρξιακή βιβλιογραφία μιλά για πέντε βασικά δεδομένα της ανθρώπινης ύπαρξης: θνητότητα, ελευθερία και ευθύνη, απομόνωση και νόημα.⁶
Θνητότητα: η ανάγκη να προλάβουμε τη ζωή
Ένα κομμάτι της γοητείας του work hard, play hard πηγάζει από τη σιωπηλή επίγνωση ότι ο χρόνος δεν είναι άπειρος. Η επιθυμία να τα προλάβεις όλα είναι βαθιά ανθρώπινη, αλλά όταν ακολουθείς την εσωτερική επιταγή ζήσε εντονότερα, αλλιώς χάνεις, τότε η ζωτικότητα αρχίζει να μπλέκεται με την αγωνία.¹
Ελευθερία και ευθύνη: πόσο είσαι οι επιλογές σου;
Η ελευθερία ακούγεται ωραία μέχρι να καταλάβεις ότι φέρει κι ευθύνη. Ευθύνη να διαλέξεις, αναγνωρίζοντας ότι κάθε «ναι» αποκλείει μια άλλη πιθανότητα.
Ευθύνη να σταθείς απέναντι στο πιο δύσκολο ερώτημα:
Αυτό που ζω είναι δική μου επιλογή ή απλώς ένας καλογυαλισμένος εσωτερικός καταναγκασμός;
Η υπαρξιακή θεραπεία σε θέτει απέναντι σε αυτό το ερώτημα.⁶
Απομόνωση: ποιος μένει όταν πέφτει ο θόρυβος;
Το «δουλεύω σκληρά» δίνει ρόλο. Το «παίζω σκληρά» δίνει ένταση, εικόνα, κίνηση, παρέα. Αλλά όταν τελειώνουν και τα δύο, όταν μένεις μόνος/ή/ο με τον εαυτό σου, τι νιώθεις;
Αυτό το ερώτημα είναι πιο βαρύ απ’ όσο φαίνεται. Γιατί πολλά άτομα, περισσότερο από την κούραση, φοβούνται τι μπορεί να ακούσουν στη σιωπή που ακολουθεί.
Για αυτούς, η διαρκής κίνηση λειτουργεί ως αναισθητικό.
Νόημα: η ένταση δεν είναι το ίδιο με τη ζωή
Η ένταση δεν ταυτίζεται με τη ζωή.
Μπορείς να έχεις γεμάτο πρόγραμμα, πολλές εμπειρίες, ταξίδια, projects, ανθρώπους. Και παρ’ όλα αυτά να νιώθεις εσωτερικά ένα κενό.
Η ένταση δεν είναι το ίδιο με το νόημα.
Γιατί το νόημα δεν προκύπτει από τον όγκο, αλλά από τη συνοχή. Από το αν αυτό που ζεις το κατοικείς πραγματικά ή απλώς το διατρέχεις.
Στο ReConnecT πιστεύουμε ακριβώς σε αυτή τη μετατόπιση: από τον κατακερματισμό στη συνοχή.
Η ενοχή ως ερώτημα για το ποιος θέλεις να είσαι
Γιατί, όμως, η παύση γεννά τόσο συχνά ενοχή;
Επειδή, για πολλά πρόσωπα, η αξία έχει συνδεθεί με την απόδοση. Αν έχω μάθει να νιώθω «αρκετός/ή/ό» μόνο όταν αποδίδω, τότε η ξεκούραση δεν μοιάζει με φροντίδα, αλλά με απειλή.
Η ενοχή συνήθως προστατεύει ένα παλιό συμβόλαιο με τον εαυτό. Μια εσωτερική φωνή που λέει πως: αν σταματήσεις να παράγεις, δεν αξίζεις.
Και κάπου εδώ συναντιούνται συχνά η τελειομανία και η αναβλητικότητα. Όχι επειδή το πρόσωπο είναι αδιάφορο. Αλλά επειδή αυτό που θέλει να αγγίξει έχει τόσο νόημα για την ύπαρξή του, που το ίδιο το νόημα γίνεται τρομακτικό.
Τι χάνουμε όταν ζούμε για μια εικόνα
Το work hard, play hard εξυπηρετεί το branding του εαυτού. Δημιουργείς την εικόνα ενός ανθρώπου δραστήριου κι αποδοτικού.
Το σώμα, όμως, δεν πείθεται από την εικόνα.
Το σώμα κρατά λογαριασμό!
Όταν ο ύπνος χαλάει, όταν χρειάζεσαι όλο και περισσότερη υπερδιέγερση για να νιώσεις ότι «ξεδίνεις», τότε κάτι έχει ήδη αρχίσει να αδειάζει. Εκεί δεν έχουμε πραγματική πληρότητα, αλλά ένα άδειο μπουκάλι που προσπαθεί να φαίνεται γεμάτο.
Η έρευνα γύρω από τη χρήση κινητού για δουλειά εκτός ωραρίου δείχνει πως η αυξημένη χρήση smartphone για εργασιακούς σκοπούς στον χρόνο εκτός εργασίας συνδέεται συνήθως με μεγαλύτερη σύγκρουση ανάμεσα στη δουλειά και στην προσωπική ζωή και με χειρότερα αποτελέσματα στην ευεξία.⁷
Και όταν σε αυτό προστεθεί η εργασιομανία, το κόστος γίνεται βαρύτερο, αφού συνδέεται με εξουθένωση, στρες, άγχος, καταθλιπτική συμπτωματολογία, προβλήματα ύπνου και χαμηλότερη συγκέντρωση.⁸
Άρα μπορεί προς τα έξω να φαίνεται ότι «τα προλαβαίνεις όλα», αλλά μέσα σου να είσαι απών.
Πότε το ρητό είναι ζωτικό — και πότε γίνεται τοξικό
Το work hard, play hard είναι ζωτικό, όταν:
- η δουλειά σημαίνει δημιουργική δέσμευση και όχι αυτοεξόντωση,
- η αναψυχή σημαίνει επανασύνδεση και όχι απλώς διέγερση,
- υπάρχει αληθινή αποσύνδεση από τη δουλειά,
- η χαρά δεν «κερδίζεται» μέσα από εξάντληση.
Ενώ γίνεται τοξικό, όταν:
- το «work hard» μεταφράζεται σε χρόνια υπερεμπλοκή,
- το «play hard» γίνεται ανταμοιβή-αναισθητικό,
- και τα δύο υπακούν στην ίδια εντολή: μην σταματάς.
Το ήρεμο «όχι» ως πράξη εσωτερικής συνοχής
Αν θέλεις να δεις πιο πρακτικά πώς ένα όριο προστατεύει τον χρόνο και την ενέργεια, το έχω αναπτύξει στο άρθρο Το απόλυτο productivity hack είναι να λες «όχι».
Εδώ, όμως, θέλω να το πω λίγο πιο θεραπευτικά.
Κάποιες φορές το «όχι» δεν είναι τεχνική παραγωγικότητας. Είναι πράξη αυτοσεβασμού. Είναι ο τρόπος να πεις:
δεν θα μετρήσω την αξία μου μόνο με βάση το πόσο αντέχω,
δεν θα γεμίσω τη ζωή μου με θόρυβο για να μη συναντήσω εμένα.
Η ωριμότητα, μερικές φορές, βρίσκεται στην αφαίρεση. Στο να πενθήσεις αυτό που δεν χωράει. Στο να επιλέξεις αυτό που αξίζει.
Και αυτό δεν είναι λίγο. Είναι υπαρξιακή θέση.
Τι να κρατήσεις σήμερα
Το work hard, play hard δεν είναι από μόνο του ούτε σοφό ούτε τοξικό.
Αν η δουλειά είναι συγκέντρωση και η αναψυχή είναι αποκατάσταση, τότε μπορεί να υπάρξει ζωτικός παλμός.
Αν όμως και τα δύο είναι όψεις της ίδιας υπερέντασης, τότε η ζωή δεν γίνεται βαθύτερη, απλώς πιο θορυβώδης.
Ίσως λοιπόν μια πιο ώριμη εκδοχή του ρητού να είναι αυτή:
Δούλεψε με βάθος. Ξεκουράσου με πρόθεση. Ζήσε με νόημα.
Θα χαρώ πολύ να διαβάσω το μήνυμά σου… Φροντίζω να διαβάζω όλα τα μηνύματα και να απαντάω σε όσα περισσότερα μπορώ.
Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχολόγων-ψυχοθεραπευτών. Έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική γνωμάτευση ή την εξατομικευμένη κλινική αξιολόγηση. Αν αυτό που διαβάζεις ακουμπά έντονη ψυχική δυσφορία ή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή σου λειτουργικότητα, είναι σημαντικό να αναζητήσεις εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του ReConnecT μαζί με την επιστημονική ομάδα του ReConnecT
Βιβλιογραφία – Αρθρογραφία
- Aarssen, L. W., & Crimi, L. (2016). Legacy, leisure and the “work hard–play hard” hypothesis. The Open Psychology Journal, 9, 7–24.
- Sonnentag, S., Cheng, B. H., & Parker, S. L. (2022). Recovery from work: Advancing the field toward the future. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 9, 33–60.
- Sonnentag, S., & Fritz, C. (2007). The recovery experience questionnaire: Development and validation of a measure for assessing recuperation and unwinding from work. Journal of Occupational Health Psychology, 12(3), 204–221.
- Wendsche, J., & Lohmann-Haislah, A. (2017). A meta-analysis on antecedents and outcomes of psychological detachment from work. Frontiers in Psychology, 7, 2072.
- Newman, D. B., Tay, L., & Diener, E. (2014). Leisure and subjective well-being: A model of psychological mechanisms as mediating factors. Journal of Happiness Studies, 15(3), 555–578.
- Schnipke, B., Drob, S. L., & Yalom, I. D. (2023). Existential issues in psychotherapy. American Journal of Psychotherapy, 76(2), 61–66.
- Blake, H., Yildirim, M., Wood, B., Knowles, S., Mancini, H., Coyne, E., & Cooper, J. (2024). Work-related smartphone use during off-job hours and work-life conflict: A scoping review. PLOS Digital Health, 3(7), e0000554.
- Barbosa, N. S., Martins, J. T., Robazzi, M. L. C. C., Nogueira, H. C., Galdino, M. J. Q., & Trettene, A. S. (2024). Factors associated with workaholism in nurses’ mental health: An integrative review. Revista Brasileira de Enfermagem, 77(Suppl 1), e20230578.