Χρόνος ανάγνωσης: ~9 λεπτά
Μέχρι το τέλος του άρθρου, θα έχεις καταλάβει:
- γιατί η δυσκολία με το σώμα το καλοκαίρι σχεδόν ποτέ δεν αφορά στο σώμα, αλλά σχεδόν πάντα κάτι παλιότερο,
- πώς η ντροπή λειτουργεί ως ένας αόρατος μηχανισμός που κρατά το νευρικό σου σύστημα σε συναγερμό,
- τι σημαίνει να ακούς αυτό που το σώμα σου προσπαθεί να σου πει χωρίς να προσπαθείς να το «διορθώσεις».
Είναι αρχές καλοκαιριού, οι άλλοι μιλούν για παραλία, για διακοπές, για καλοκαιρινά σχέδια κι εσύ νιώθεις ένα αόριστο σφίξιμο που δεν είναι εύκολο να το ονομάσεις.
Δεν είναι ότι δεν θέλεις να πας κι εσύ στην παραλία ούτε αντιδράς από τεμπελιά ή αδιαφορία. Είναι κάτι πιο βαθύ και δυσεξήγητο, που το γνωρίζει το σώμα σου, αλλά ο νους σου δεν το έχει ακόμα διατυπώσει.
Αυτό το άρθρο δεν θα σου πει πώς να «αγαπήσεις το σώμα σου». Δεν θα βρεις εδώ ούτε πέντε βήματα, ούτε θετικές επιβεβαιώσεις. Αυτό που θα αποπειραθούμε εδώ είναι μια προσπάθεια να καταλάβουμε μαζί γιατί το καλοκαίρι μπορεί να ενεργοποιεί κάτι που κουβαλάς από παλιά και τι σημαίνει αυτό για σένα.
Γιατί το καλοκαίρι είναι πιο δύσκολο για την εικόνα σώματος;
Η Μαρία, 34 ετών, ήρθε στη θεραπεία τον Ιούνιο. Μου είπε ότι κάθε χρόνο, μόλις αρχίζει το καλοκαίρι, νιώθει «παγωμένη». Ακυρώνει ταξίδια, αρνιέται προσκλήσεις για παραλία, βρίσκεται να κάνει δουλειές την ώρα που οι φίλοι της κολυμπούν. «Ξέρω ότι είναι παράλογο», μου έλεγε. «Αλλά δεν μπορώ.»
(Τα στοιχεία έχουν αλλαχτεί για λόγους προστασίας του απορρήτου.)
Αυτό το «ξέρω, αλλά δεν μπορώ» είναι ακριβώς το σημείο που αξίζει να κοιτάξουμε μαζί.
Το καλοκαίρι αυξάνει απότομα την ορατότητα του σώματος και αυτό ενεργοποιεί μνήμες κριτικής που το νευρικό σύστημα έχει αποθηκεύσει ως απειλή.
Σε κάθε άλλη εποχή του χρόνου, το σώμα είναι ως επί το πλείστον καλυμμένο. Υπάρχουν ρούχα, στρώματα, αποστάσεις. Τον Ιούλιο, όλα αυτά εξαφανίζονται. Η παραλία, το αποδυτήριο, η εικόνα του σώματος με μαγιό μπροστά σε έναν καθρέφτη είναι καταστάσεις που αυξάνουν δραματικά την έκθεση. Και για πολλούς ανθρώπους, αυτή η έκθεση δεν είναι ουδέτερη.
Έρευνα σε δείγμα ενηλίκων έδειξε ότι η εποχιακή αύξηση της σωματικής ορατότητας το καλοκαίρι συνδέεται με αυξημένη αρνητική διάθεση, εντατικοποίηση της αυτοπαρατήρησης και αισθήματα ντροπής για το σώμα, ανεξάρτητα από το πραγματικό σωματικό βάρος ή τη μορφολογία. Με άλλα λόγια: δεν είναι θέμα το «πώς δείχνεις», αλλά το τι ενεργοποιείται όταν δείχνεσαι.
Σε αυτό προστίθεται η κοινωνική σύγκριση — άμεση, οπτική, αδυσώπητη. Στην παραλία, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στις φωτογραφίες των διακοπών. Στην ομάδα του ReConnect Therapy παρατηρούμε συχνά ανθρώπους να λένε «δεν με πειράζει τι σκέφτονται οι άλλοι» και την ίδια στιγμή να αποφεύγουν κάθε κατάσταση που τους εκθέτει. Το σώμα ξέρει αυτό που ο νους αρνείται.
Πώς εκφράζεται η ντροπή για το σώμα και πώς συνδέεται με παλιά τραύματα;
Η ντροπή για το σώμα είναι το βαθύ αίσθημα ότι είμαι λάθος και όχι ότι έχω κάτι λάθος και συχνά έχει ρίζες σε παλιές εμπειρίες, όχι στον καθρέφτη.
Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διαφορά στην οποία αξίζει να σταθούμε: η ντροπή δεν είναι το ίδιο με την ενοχή. Η ενοχή λέει «έκανα κάτι λάθος». Η ντροπή λέει «είμαι λάθος». Η πρώτη αφορά μια πράξη, η δεύτερη αφορά ολόκληρο τον εαυτό.
Όταν η ντροπή συνδέεται με το σώμα, γίνεται ακόμα πιο περίπλοκη. Γιατί το σώμα δεν μπορεί να το αφήσεις στο σπίτι. Σε ακολουθεί παντού. Και αν το σώμα σου είναι η πηγή της ντροπής, η μόνη λύση που βρίσκει το νευρικό σύστημα είναι η αποφυγή. Τι κάνεις λοιπόν; Καλύπτεσαι, αποσύρεσαι, ακυρώνεις.
Σύμφωνα με έρευνα, η ντροπή λειτουργεί ως μεσολαβητής μεταξύ τραυματικών εμπειριών και συμπτωμάτων PTSD. Με απλά λόγια: δεν είναι μόνο το τραυματικό γεγονός που πληγώνει. Είναι το τι ανέπτυξες για τον εαυτό σου εξαιτίας αυτού. «Αυτό μου συνέβη, επειδή είμαι εγώ έτσι». «Το σώμα μου δεν αξίζει να φαίνεται».
Αυτές οι σκέψεις δεν γεννήθηκαν τώρα ούτε από σένα, αλλά παλιότερα από κάπου αλλού.
Γιατί αποφεύγεις την παραλία, ενώ θέλεις να πας;
Η αποφυγή είναι ένας τρόπος που το νευρικό σύστημα σου λέει «εδώ δεν είμαι ασφαλής» και αυτό το μήνυμα δεν δημιουργήθηκε τώρα.
Το νευρικό σύστημα δεν ξεχνά. Μπορεί εσύ να μην θυμάσαι με σαφήνεια τι είπαν τότε, ποιος σε κοίταξε έτσι, ποια στιγμή σε έκανε να θέλεις να εξαφανιστείς. Αλλά το σώμα σου θυμάται.
Ο Peter Levine περιγράφει πώς το τραύμα αφήνει στο νευρικό σύστημα «ημιτελείς αντιδράσεις», επιβιωτικές αντιδράσεις (φυγή, πάγωμα, επίθεση) που δεν ολοκληρώθηκαν τη στιγμή της αρχικής εμπειρίας. Αυτές οι αντιδράσεις παραμένουν αποθηκευμένες και αναζητούν ευκαιρία να εκδηλωθούν ή να αποφευχθούν ξανά.
Η αποφυγή της παραλίας, λοιπόν, δεν είναι μια προσωπική ιδιοτροπία. Είναι το νευρικό σύστημα που κάνει αυτό που έμαθε να κάνει: να προστατεύει. Το πρόβλημα είναι ότι η προστασία αυτή έχει κόστος σε χαρά, σε σύνδεση, σε ελευθερία.
Πώς μια κριτική για το σώμα στην παιδική ηλικία επιβιώνει στο σώμα ενός ενήλικα;
Τα λόγια που ακούσαμε για το σώμα μας παιδιά δεν έμειναν μόνο ως αναμνήσεις, αλλά έγιναν αντανακλαστικές σωματικές αντιδράσεις που εκλύονται αυτόματα.
Ένα παιδί που μεγαλώνει με συστηματική κριτική για το σώμα του όπως «κοίτα πόσο παχύ έγινες», «δεν πρέπει να τρως τόσο», «δεν κάθεσαι καλά», «τι έπαθες;», δεν επεξεργάζεται αυτά τα λόγια ως εξωτερικές γνώμες. Τα εσωτερικεύει ως αλήθειες για τον εαυτό του.
Ο εγκέφαλος ενός παιδιού δεν έχει ακόμα αναπτύξει τα φίλτρα που του επιτρέπουν να πει «αυτό είναι η άποψη κάποιου άλλου, όχι η πραγματικότητα», οπότε η κριτική εισχωρεί κατευθείαν μέσα του και αποθηκεύεται ως «έτσι είμαι εγώ».
Στη θεραπευτική ομάδα μας παρατηρούμε ότι η ντροπή σώματος σπάνια αφορά στο «τώρα» και σχεδόν πάντα κρύβει ένα «τότε». Και αυτό το «τότε» μπορεί να είναι ένα σχόλιο μιας γιαγιάς, μια παρέα στο δημοτικό, ένας γονέας που πίστευε ότι «βοηθάει», ένα βλέμμα που δεν ξεχάστηκε ποτέ.
Με ποιον τρόπο η ντροπή «κατοικεί» στο σώμα;
Η ντροπή δεν είναι μόνο μια νοητική κατάσταση. Ενεργοποιεί το αυτόνομο νευρικό σύστημα με τρόπους παρόμοιους με το τραύμα.
Ο Hilary Lewis περιέγραψε πώς η ντροπή συνοδεύεται από άμεσες σωματικές αντιδράσεις: κοκκίνισμα, επιθυμία «εξαφάνισης», κατάρρευση ώμων, κατέβασμα βλέμματος, σφίξιμο στο στομάχι. Δεν είναι μεταφορά, είναι φυσιολογία.
Αυτό σημαίνει ότι η δουλειά με τη ντροπή σώματος δεν γίνεται μόνο με το να «σκέφτεσαι διαφορετικά». Χρειάζεται να περάσει και από το σώμα, από την ασφαλή επαφή με τις σωματικές αισθήσεις, από τη ρύθμιση του νευρικού συστήματος, από την αργή, υπομονετική επανεξέταση κι επανοικείωση με αυτό που φοβόσουν να δεις.
Πότε χρειάζεσαι επαγγελματική στήριξη;
Δεν είναι κάθε δυσκολία με το σώμα, θέμα που χρειάζεται θεραπεία. Μερικά σημάδια, όμως, χρήζουν περισσότερης προσοχής:
- Η αποφυγή σωματικών καταστάσεων (παραλία, αποδυτήριο, σεξουαλική επαφή, γιατρός) επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητά σου.
- Νιώθεις ότι «δεν αξίζεις» να εμφανιστείς ή να διεκδικήσεις χώρο.
- Υπάρχουν αναμνήσεις ή εμπειρίες που συνδέονται με το σώμα και σου προκαλούν έντονη δυσφορία.
- Η σχέση σου με φαγητό, άσκηση ή εμφάνιση έχει ακραίους κύκλους.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η θεραπευτική δουλειά μπορεί να κάνει πραγματική διαφορά.
Ξεκίνησε με μια απλή άσκηση περιέργειας
Την επόμενη φορά που θα νιώσεις δυσκολία με το σώμα σου:
- Σταμάτα για ένα δευτερόλεπτο και ρώτα: «Πού το νιώθω αυτό στο σώμα μου;» Στο στομάχι; Στο στήθος; Στους ώμους;
- Μην προσπαθήσεις να το αλλάξεις, απλώς παρατήρησέ το.
- Ρώτησε: «Αυτό το συναίσθημα, πότε το θυμάμαι για πρώτη φορά;»
Δεν χρειάζεται να βρεις την απάντηση αμέσως. Η ερώτηση από μόνη της αρχίζει να χαλαρώνει κάτι.
Το πρώτο βήμα δεν είναι να «σταματήσεις» να νιώθεις άσχημα, αλλά να μάθεις να ρυθμίζεις. Εδώ μιλάμε αναλυτικά για την αυτορρύθμιση και το νευρικό σύστημα και γιατί είναι το θεμέλιο κάθε αλλαγής.
Αν θέλεις να καταλάβεις καλύτερα πώς λειτουργεί η ντροπή και η διαφορά της από την ενοχή στη θεραπευτική δουλειά, αυτό το άρθρο δίνει μια πολύ καθαρή εικόνα.
Και αν αναρωτιέσαι πώς μοιάζει η πρόοδος σε αυτή τη διαδρομή, εδώ περιγράφουμε πώς αλλάζει η σχέση με το σώμα μέσα στη θεραπεία χωρίς υπερβολές και χωρίς υποσχέσεις που δεν στέκουν.
Συχνές Ερωτήσεις
Είναι φυσιολογικό να νιώθω χειρότερα το καλοκαίρι από ό,τι τον χειμώνα; Ναι, και είναι πιο συχνό από ό,τι πιστεύουμε. Η αυξημένη σωματική ορατότητα του καλοκαιριού ενεργοποιεί αντιδράσεις που τον χειμώνα παραμένουν «κοιμισμένες». Δεν σημαίνει ότι «είσαι χειρότερα», αλλά ότι κάτι ζητά προσοχή.
Πώς ξέρω αν η δυσκολία με το σώμα μου έχει σχέση με παλιό τραύμα; Ένα σημάδι είναι η δυσαναλογία: η αντίδρασή σου φαίνεται «πολύ έντονη για την κατάσταση». Αν ένα απλό σχόλιο για το σώμα σε πλημμυρίζει με ντροπή ή αν η αποφυγή είναι σχεδόν αυτόματη, αξίζει να εξερευνηθεί με έναν θεραπευτή.
Μπορεί η εικόνα σώματος να αλλάξει χωρίς να αλλάξει το ίδιο το σώμα; Ναι και αυτό είναι ακριβώς το σημείο. Η εικόνα σώματος δεν είναι καθρέφτης, είναι κατασκευή. Αλλάζει όταν αλλάζουν οι πεποιθήσεις και τα συναισθήματα που τη διαμορφώνουν. Αυτή η διαφοροποίηση γίνεται από μέσα προς τα έξω.
Τι σημαίνει ψυχοθεραπεία ευαισθητοποιημένη στο τραύμα για το σώμα; Σημαίνει ότι αντί να «διορθώνουμε» σκέψεις ή συμπεριφορές απευθείας, αρχίζουμε από την κατανόηση του νευρικού συστήματος:
τι το ενεργοποιεί, τι το ηρεμεί, πώς μπορούμε να χτίσουμε βαθμιαία αίσθηση ασφάλειας στο σώμα.
Με λίγα λόγια
Η δυσκολία με το σώμα το καλοκαίρι σπάνια αφορά στο ίδιο το σώμα. Σχεδόν πάντα κρύβει παλιές εμπειρίες κριτικής, έκθεσης ή ντροπής που έχουν αποθηκευτεί στο νευρικό σύστημα. Η αποφυγή δεν είναι αδυναμία: είναι ο τρόπος που το σώμα προστατεύεται από κάτι που κάποτε πόνεσε. Η θεραπευτική διαδρομή δεν ζητά να «αγαπήσεις το σώμα σου», αλλά να αρχίσεις να το ακούς με λιγότερο φόβο.
Αν θελήσεις να μιλήσουμε περισσότερο για κάτι που σε απασχολεί, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μας εδώ
Θα χαρώ πολύ να διαβάσω το μήνυμά σου… Φροντίζω να διαβάζω όλα τα μηνύματα και να απαντάω σε όσα περισσότερα μπορώ.
Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχοθεραπευτών/τριών. Έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική ή ψυχιατρική αξιολόγηση, ούτε μπορεί να καλύψει τη μοναδικότητα κάθε σχέσης και κάθε βιώματος. Αν βιώνεις έντονη ψυχική επιβάρυνση, απορρύθμιση, βία, εξαναγκασμό ή αίσθηση ότι δεν είσαι ασφαλές πρόσωπο μέσα στη σχέση σου, είναι σημαντικό να αναζητήσεις εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αξιοποιείται υποστηρικτικά στη διαδικασία έρευνας, οργάνωσης και διασταύρωσης της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Ωστόσο, το τελικό κείμενο, οι ιδέες, η κλινική κρίση, η γλώσσα και η ευθύνη της δημοσίευσης ανήκουν σε εμάς. Κάθε άρθρο γράφεται και επιμελείται με ανθρώπινη σκέψη, κλινική εμπειρία και σεβασμό προς τον άνθρωπο που το διαβάζει.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του ReConnect Therapy μαζί με την επιστημονική ομάδα του ReConnect Therapy.
Βιβλιογραφία
1. Seah, R., & Berle, D. (2022). Shame mediates the relationship between negative trauma attributions and posttraumatic stress disorder symptoms in a trauma-exposed sample. Clinical Psychology in Europe, 4(3).
2. Griffiths, S., Murray, S. B., Mitchison, D., & Mond, J. M. (2021). Beach body ready? Shredding for summer? A first look at “seasonal body image.” Body Image, 37, 215–226.
3. van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.
4. Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and guilt. Guilford Press.
5. Levine, P. A. (1997). Waking the tiger: Healing trauma. North Atlantic Books.
6. Lewis, H. B. (1971). Shame and guilt in neurosis. International Universities Press.