Χρόνος ανάγνωσης: ~7 λεπτά
Μέχρι το τέλος του άρθρου:
- θα έχεις καταλάβει γιατί η ξεκούραση μοιάζει με απειλή και τι κρύβεται κάτω από την ανάγκη να «κάνεις κάτι», ακόμη και στις διακοπές σου,
- θα έχεις ξεχωρίσει την αξία σου από την απόδοσή σου, χωρίς να χάσεις τη φιλοδοξία που αγαπάς,
- θα έχεις μια πρώτη δίοδο επίγνωσης για να ακούσεις ποιος είναι ο πραγματικός εαυτός σου, όταν σταματά ο θόρυβος.
Ας κάνουμε ένα νοερό ταξίδι μαζί. Είναι καλοκαίρι. Βρίσκεσαι σε μια ταράτσα, όπου γίνεται ένα ωραίο πάρτι. Κρατάς στο χέρι σου ένα δροσερό cocktail. Κι ενώ λικνίζεσαι χαλαρά στους ήχους της μουσικής, ανάμεσα σε ευχάριστους ανθρώπους, ο νους σου γλιστράει κάπου αλλού: στη λίστα με τα σημαντικά πράγματα που θα κάνεις τον Σεπτέμβρη.
Κι αν μέχρι τώρα, τη συνήθεια να μη χαλαρώνεις ποτέ, την αποκαλούσες αφοσίωση, ή φιλοπονία, τότε ας κλείσει για λίγο η μουσική για να τη δούμε βαθύτερα. Ίσως στη σιωπή νιώθεις άβολα. Σαν να μη χωράει η ησυχία μέσα σου. Σαν, αν σταματήσεις, να εξαφανίζεσαι λίγο, σαν να αδυνατείς να υπάρξεις χωρίς να παράγεις κάτι
Οι περισσότεροι άνθρωποι το ζουν, αυτό αποφεύγοντας να το κατονομάσουν. Νιώθουν την ανησυχία της Κυριακής, την ενοχή της ανάπαυλας, το κενό μετά από κάθε στόχο που πιάστηκε, τον πανικό των διακοπών «σαν να μην ξέρουν τι να κάνουν τον εαυτό τους». Κι αν αναγνωρίζεις κάτι από τα παραπάνω, δεν σημαίνει ότι κάτι πάει στραβά μέσα σου. Σημαίνει ότι ίσως ήρθε η ώρα να κάνεις μια παύση για να δεις τον εαυτό σου, πέρα από ρόλους κι επιτεύγματα.
Γιατί νιώθω ένα κενό μέσα μου κάθε φορά που σταματάω;
Αυτή η ανάγκη να μη σταματάς δεν σημαίνει ότι αγαπάς τόσο πολύ αυτό που κάνεις. Συχνά έχει μια πιο βαθιά ρίζα. Όσο τρέχεις, η ερώτηση «ποιος εαυτός είμαι, όταν δεν παράγω» δεν προλαβαίνει να ακουστεί. Μόλις σταματήσεις, όμως, σου βροντοφωνάζει.
Στην υπαρξιακή γλώσσα, αυτό μοιάζει με υπαρξιακό άγχος: την ανησυχία που ξεπηδά, όταν αγγίζεις το ερώτημα του νοήματος. Τότε η δουλειά γίνεται ένας ευγενικός αντιπερισπασμός, που σε προστατεύει από τη συνάντηση με το κενό.
Τι σημαίνει «αξίζω όσο παράγω»;
Σημαίνει ότι έχεις «ποντάρει» ολόκληρη την αυτοεκτίμησή σου σε έναν τομέα, την απόδοσή σου. Το πρόβλημα; Όταν η αυτοαξία σου εξαρτάται από εξωτερικά κριτήρια, γίνεται εύθραυστη: ανεβαίνει με την επιτυχία και καταρρέει με κάθε αστοχία.
Και υπάρχει κόστος που το καταλαβαίνεις, όταν κάποια στιγμή ακόμη και η επιτυχία σταματά να σε γεμίζει. Το διαρκές κυνήγι της αυτοεκτίμησης μέσω της επίδοσης φθείρει την αυτονομία, τη μάθηση, ακόμη και τις σχέσεις σου.
Πώς διακρίνω αν έχω κάνει την απόδοση, ταυτότητά μου;
Το καταλαβαίνεις, όταν κάθε ευκαιρία για ξεκούραση φέρνει ενοχή, η επιτυχία δεν σε χορταίνει ποτέ, και μεταφράζεις κάθε λάθος όχι ως ότι «έκανα κάτι λάθος» αλλά ως ότι «είμαι λάθος». Εκεί ένα σφάλμα παύει να είναι συμβάν και γίνεται αυτοκαταδίκη.
Συχνά συνοδεύεται από τελειομανία, που δεν είναι, όπως προβάλλεται, μια προσωπική ιδιοτροπία: η κοινωνικά-επιβαλλόμενη τελειομανία αυξάνεται σταθερά εδώ και δεκαετίες. Κι όταν η μηχανή τρέχει χωρίς φρένο, η εξάντληση που αναπόφευκτα έρχεται δεν είναι αποτυχία, αλλά ένα επείγον μήνυμα.
Ποια η διαφορά ανάμεσα στο να αγαπώ τη δουλειά μου και στο να ορίζομαι από αυτή;
Όταν αγαπάς τη δουλειά σου, αντλείς νόημα από αυτήν· όταν σε ορίζει, τότε αντλείς ύπαρξη. Γι’ αυτό, χωρίς αυτήν νιώθεις ότι δεν υπάρχεις. Η διαφορά δεν φαίνεται στις ώρες· φαίνεται σε αυτό που σου μένει, όταν τελειώνει η δουλειά.
- Νόημα: «Αυτό που κάνω έχει αξία. Εγώ, όμως, έχω αξία και πέρα από αυτό.»
- Ταυτότητα: «Αν δεν το κάνω, δεν είμαι κανείς.»
Το νόημα στην εργασία είναι κάτι υγιές και μετρήσιμο. Το αδιέξοδο ξεκινά, όταν γίνεται ο μόνος πυλώνας πάνω στον οποίο στέκεται ολόκληρη η ταυτότητά σου.
Γιατί αναβάλλω αυτό που έχει πραγματικό νόημα για μένα;
Αναβάλλεις το σημαντικό όχι επειδή δεν σε νοιάζει, αλλά ακριβώς επειδή σε νοιάζει πάρα πολύ. Ό,τι αγγίζει την ταυτότητά σου κουβαλά τον κίνδυνο να αποτύχεις σε κάτι που «μετράει». Η αναβλητικότητα εδώ δεν είναι τεμπελιά· είναι ένας τρόπος να ρυθμίσεις, για λίγο τη δυσφορία, με τίμημα τον μελλοντικό σου εαυτό.
Δεν είναι τυχαίο που τα εγχειρήματα που μένουν συνήθως στο συρτάρι είναι εκείνα που σε ενδιαφέρουν πιο πολύ. Τα φυλάς, για να μην τα ρισκάρεις.
Πώς αρχίζω να ξεχωρίζω ποιος εαυτός είμαι από το τι παράγω;
Δεν χρειάζεται να πάψεις να πετυχαίνεις· χρειάζεται να προσθέσεις έναν δεύτερο πυλώνα αξίας που δεν κατεδαφίζεται, όποτε η λίστα μένει άδεια. Η υπαρξιακή πρόσκληση εδώ δεν είναι «κάνε λιγότερα», αλλά «στο να υπάρχεις κι έξω από αυτά που κάνεις».
Δοκίμασε να παρατηρήσεις: τι σε ζωντανεύει όταν κανείς δεν βλέπει και τίποτα δεν σε «μετράει»; Ποιες στιγμές σε κάνουν να νιώθεις άνθρωπος, όχι απόδοση; Δεν χρειάζεται να διαλέξεις μία εκδοχή του εαυτού σου. Χρειάζεται να αρχίσεις να τις συνθέτεις. Παρατηρούμε ότι η μετουσίωση δεν έρχεται όταν κάποιος κάνει λιγότερα, αλλά όταν αρχίζει να αξίζει και χωρίς να κάνει.
Πότε χρειάζομαι επιπλέον στήριξη;
Αν η ανησυχία γίνει σωματική και επίμονη, αν η εξάντληση δεν περνά με την ξεκούραση, ή αν η αξία σου μοιάζει να καταρρέει εντελώς με κάθε αστοχία, αξίζει να μιλήσεις με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Δεν είναι σημάδι αδυναμίας· είναι μια πράξη φροντίδας προς τον εαυτό σου.
Μια άσκηση για το τέλος της ημέρας
Αντί για τη συνηθισμένη λίστα του «τι έκανα», δοκίμασε να κάνεις τέσσερις ερωτήσεις:
- Πότε σήμερα ένιωσα ζωντανός/ή/ό, όχι παραγωγικός/ή/ό;
- Τι θα έμενε από μένα, αν αφαιρούσα όλα όσα πέτυχα;
- Σε ποια παύση, ένιωσα ενοχή και ποιανού ήταν η φωνή αυτή;
- Τι μικρό, χωρίς καμία χρησιμότητα, θα μπορούσα να κάνω αύριο, μόνο και μόνο επειδή μου αρέσει;
Συχνές Ερωτήσεις
Τι είναι η τοξική παραγωγικότητα και πώς διαφέρει από την υγιή φιλοδοξία; Είναι η εμμονική ανάγκη να παράγεις διαρκώς, με ενοχή στην ανάπαυση και αδυναμία να αναγνωρίσεις όσα έχεις πετύχει. Η υγιής φιλοδοξία αφήνει χώρο για ξεκούραση χωρίς ποινή· η τοξική εκδοχή τιμωρεί κάθε παύση.
Η εργασιομανία (workaholism) είναι ψυχική διαταραχή; Δεν αποτελεί επίσημη διάγνωση, αλλά η έρευνα τη συνδέει σταθερά με εξουθένωση, χαμηλότερη ικανοποίηση και επιβάρυνση της ευεξίας. Διαφέρει από την υγιή αφοσίωση, που δεν συνοδεύεται από καταναγκασμό.
Γιατί νιώθω ενοχή όταν ξεκουράζομαι; Συνήθως επειδή έχεις συνδέσει την αξία σου με την παραγωγή· τότε η ανάπαυση μοιάζει με «κλοπή».
Πώς να χαλαρώσω στις διακοπές χωρίς να σκέφτομαι συνέχεια τη δουλειά; Ξεκίνα με μικρά διαστήματα πραγματικής αποσύνδεσης και πρόσεξε τι συναίσθημα έρχεται μέσα στην ησυχία. Στόχος δεν είναι να «σβήσεις» τη σκέψη, αλλά να μάθεις να υπάρχεις και χωρίς την εργασία.
Συνδέεται η τελειομανία με την αυτοαξία; Ναι, πολύ συχνά: η τελειομανία είναι ο τρόπος που προσπαθούμε να «κερδίσουμε» την αξία που νιώθουμε πως δεν έχουμε εξ ορισμού. Όταν το λάθος γίνεται απειλή για την ταυτότητα, το τέλειο γίνεται καταφύγιο.
Με λίγα λόγια
Η αυτοαξία γίνεται εύθραυστη, όταν εξαρτάται αποκλειστικά από την παραγωγικότητα: κάθε επιτυχία ανακουφίζει στιγμιαία, κάθε παύση φέρνει ενοχή. Το ζητούμενο δεν είναι να δουλεύεις λιγότερο, αλλά να χτίσεις έναν δεύτερο πυλώνα αυτοαξίας. δηλαδή να αναγνωρίζεις την αξία σου επειδή υπάρχει, και όχι επειδή αποδίδεις.
Βιβλιογραφία
Clark, M. A., Michel, J. S., Zhdanova, L., Pui, S. Y., & Baltes, B. B. (2016). All work and no play? A meta-analytic examination of the correlates and outcomes of workaholism. Journal of Management, 42(7), 1836–1873.
Crocker, J., & Park, L. E. (2004). The costly pursuit of self-esteem. Psychological Bulletin, 130(3), 392–414.
Crocker, J., & Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623.
Curran, T., & Hill, A. P. (2019). Perfectionism is increasing over time: A meta-analysis of birth cohort differences from 1989 to 2016. Psychological Bulletin, 145(4), 410–429.
Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
Steger, M. F., Dik, B. J., & Duffy, R. D. (2012). Measuring meaningful work: The Work and Meaning Inventory. Journal of Career Assessment, 20(3), 322–337.
Συγγραφή – Επιμέλεια Άρθρου: Φίλιππος Γκέκης Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Το άρθρο μας φιλοξενήθηκε από το psychology.gr, το έγκυρο ελληνικό portal, που εμπιστεύεται ο περισσότερος κόσμος για θέματα ψυχικής υγείας από το 2003. Ευχαριστούμε!
https://www.psychology.gr/work-psychology/9767-aftoaksia-kai-paragogikotita.html