Χρόνος ανάγνωσης: ~9 λεπτά
Μέχρι το τέλος ανάγνωσης του άρθρου θα έχεις:
- μια καθαρή εικόνα για το τι έδειξε η μεγάλη καναδική μελέτη και τι δεν μπορεί να αποδείξει από μόνη της.
- έναν πρακτικό “χάρτη” με παράγοντες κινδύνου (από ουσίες και ύπνο μέχρι παιδικές αντιξοότητες και κοινωνικό στρες) με αντικειμενική ματιά.
- έναν τρόπο να ξεχωρίζεις τα πρώιμα σημάδια ψύχωσης από έντονο άγχος ή εξουθένωση, ώστε να δράσεις έγκαιρα.
«Δεν ήταν έτσι παλιά»
Υπάρχει μια φράση που ακούμε συχνά στο γραφείο του ψυχολόγου: «Δεν ήταν έτσι παλιά» , ή . « Τότε ήμασταν ψυχικά υγιείς!». Δεν είναι πάντα ακριβής. Μερικές φορές είναι η νοσταλγία που γλυκαίνει το παρελθόν. Άλλες φορές, όμως, είναι μια εύστοχη παρατήρηση για το πώς αλλάζει το οικοσύστημα μέσα στο οποίο μεγαλώνει ένα πρόσωπο.
Μια πολύ μεγάλη πληθυσμιακή μελέτη στον Καναδά έβαλε αριθμούς σε κάτι που αρκετοί/ές διαισθάνονται: οι τελευταίες γενιές ( birth cohorts) φαίνεται να διαγιγνώσκονται συχνότερα και νωρίτερα με ψυχωσικές διαταραχές.
Τι έδειξε η μελέτη στο Οντάριο
Η έρευνα ανέλυσε δεδομένα για 12.231.314 άτομα που γεννήθηκαν στο Οντάριο (1960–2009) και παρακολούθησε διαγνώσεις ψυχωσικών διαταραχών έως το 2023.
Τα σημαντικά σημεία :
- Στις ηλικίες 14–20, η ετήσια συχνότητα νέων διαγνώσεων αυξήθηκε περίπου 60% μεταξύ 1997 και 2023.
- Η αύξηση φαίνεται να ξεκινά για άτομα που γεννήθηκαν από τη δεκαετία του 1980 και μετά (birth cohort effect).
- Για όσους/όσες γεννήθηκαν 2000–2004, ο ρυθμός νέων διαγνώσεων εκτιμήθηκε περίπου 70% υψηλότερος σε σχέση με το 1975–1979.
Τι δεν αποδεικνύει από μόνη της η έρευνα
Δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα: «Φταίει αυτό». Μπορεί να συνυπάρχουν:
- καλύτερη αναγνώριση/πρόσβαση,
- αλλαγές στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας,
- πραγματικές μεταβολές σε εκθέσεις κινδύνου (ουσίες, στρες, ύπνος, κοινωνικοοικονομική πίεση κ.ά.).
Συστημικός φακός: όταν ο κίνδυνος δεν είναι “μέσα στο άτομο”, αλλά στο πεδίο
Στη συστημική ματιά, σπάνια ψάχνουμε “μία αιτία”. Ψάχνουμε αλληλεπιδράσεις: οικογένεια, σχολείο, συνομήλικοι, ουσίες, ύπνος, οικονομική πίεση, ψηφιακό περιβάλλον, υπηρεσίες υγείας. Το αίτια δεν είναι μια απλή ευθεία δεν είναι γραμμικά αλλά συνήθως έχουν την μορφή δικτύου.
Στην ομάδα μας παρατηρούμε συχνά ότι, πριν εμφανιστούν “κλασικά” ψυχωσικά συμπτώματα, έχει προηγηθεί για καιρό μια διάχυτη έλλειψη συνοχής: κατάρρευση της ρουτίνας του ύπνου, , απομόνωση, αυξημένη καχυποψία, ένταση στο σπίτι, χρήση ουσιών “για να πέσει ο διακόπτης”.
Παρακάτω είναι οι παράγοντες κινδύνου που αξίζει να έχει κανείς στο νου του, όχι με σκοπό την ενοχοποιηση αλλά με στόχο την πρόληψη.
Παράγοντες κινδύνου που αξίζει να γνωρίζεις
1) Αρνητικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία και χρόνιο στρες
Οι παιδικές αντιξοότητες (κακοποίηση, παραμέληση, bullying, απώλειες, έκθεση σε βία) συνδέονται, σε μετα-αναλυτικά δεδομένα, με αυξημένο κίνδυνο για ψυχωσικά συμπτώματα/διαταραχές.
Συστημικά, αυτό μεταφράζεται συχνά σε ένα νευρικό σύστημα που μεγαλώνει σε “συναγερμό”. Και όταν ο συναγερμός γίνεται μόνιμος, η αντίληψη της πραγματικότητας μπορεί να είναι ανυπόφορη.
2) Αστικό περιβάλλον και κοινωνική πίεση
Υπάρχουν μετα-αναλυτικά ευρήματα που συνδέουν υψηλότερο βαθμό αστικοποίησης (urbanicity) με αυξημένο κίνδυνο σχιζοφρένειας/μη-συναισθηματικής ψύχωσης.
Δεν σημαίνει ότι “η πόλη προκαλεί ψύχωση”. Σημαίνει ότι το αστικό πεδίο μπορεί να συμπυκνώνει εκθέσεις: κοινωνική απομόνωση, ανισότητα, θόρυβος, χρόνια υπερδιέγερση, λιγότερο αίσθημα κοινότητας.
3) Χρήση ουσιών (ιδίως κάνναβη) και ευαλωτότητα
Η σχέση κάνναβης–ψύχωσης δεν είναι μύθος, ούτε όμως και απλή. Μετα-ανάλυση δείχνει dose–response συσχέτιση: όσο αυξάνεται το επίπεδο χρήσης, τόσο αυξάνεται και ο κίνδυνος για ψυχωσικά αποτελέσματα.
Και κάτι ακόμη πιο πρακτικό: όταν εμφανίζεται ουσιο-επαγόμενη ψύχωση, ένα ποσοστό ατόμων θα μεταβεί αργότερα σε διάγνωση σχιζοφρένειας, σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση/μετα-ανάλυση. Συνεπώς χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και αναζήτηση ειδικού ψυχικής υγείας για καθοδήγηση.
4) Ύπνος: ο υποτιμημένος ρυθμιστής
Διαταραχές ύπνου (αϋπνία, απορυθμισμένος κιρκάδιος ρυθμός) εμφανίζονται συχνά σε διάφορα στάδια της ψύχωσης και θεωρούνται σημαντικός θεραπευτικός στόχος. Συστημικά, ο ύπνος δεν είναι απλά μια “υγιεινή” πρακτική. Είναι νευροβιολογική άμυνα. Όταν υποφέρει ο ύπνος, υποφέρουν μαζί του και πολές εγκεφαλικές και ορμονικές λειτουργίες οι οποιες μας κρατάνε σε επαφή με την πραγματικότητα.
Σε αυτό το σημείο, συνδέεται και κάτι που βλέπουμε πολύ συχνά στην κλινική πράξη: όταν “αδειάζει το μπουκάλι” της αυτοφροντίδας, το κεντρικό νευρικό σύστημα εξαντλείται όλο και πιο εύκολα. Ίσως θα ήταν βοηθητικό το άρθρο: Φροντίζω εμένα σημαίνει φροντίζω και εσένα — με αυτή τη σειρά το οποίο αποδεικνύει την σημασία της αυτοφροντίδα και μέσα στην σχέση.
5) Οικογενειακή δυναμική, σύγκρουση, απομόνωση
Όχι, η οικογένεια δεν “φταίει”. Αλλά η οικογένεια είναι συχνά το πρώτο πεδίο όπου φαίνεται αν ένα σύστημα αντέχει ή αν αρχίζει να χάνει συνοχή. Όταν το άγχος ανεβαίνει, ο “χορός της σχέσης” μπορεί να γίνει πιο σκληρός: περισσότερη ένταση, περισσότερη σιωπή, περισσότερη απομάκρυνση. Κι εκεί, πράγματα που μοιάζουν με “χαρακτήρα” (π.χ. απότομη συμπεριφορά, απόσυρση, κλείσιμο) είναι πολλές φορές στρατηγικές επιβίωσης ενός συστήματος που έχει κουραστεί.
Ως ομάδα θεραπευτών στην ReConnecT, δουλεύουμε συχνά με το πλαίσιο παράλληλα με το πρόσωπο. Αυτό, στην πράξη, σημαίνει: να μειωθεί η μοναξιά γύρω από τα συμπτώματα, να μπει προβλεψιμότητα στην καθημερινότητα (ύπνος, ρυθμός, συμφωνίες), να ξεκαθαρίσουν ρόλοι και όρια (ειδικά όταν υπάρχουν ουσίες ή σχολική/ακαδημαϊκή πίεση), και να χτιστεί μια πιο ασφαλής γλώσσα επικοινωνίας ώστε το σπίτι να μην λειτουργεί σαν “ενισχυτής” της έντασης. Δεν ψάχνουμε αποδιοπομπαίο τράγο∙ ψάχνουμε πού μπλοκάρει ο κύκλος και πώς ξεμπλοκάρει χωρίς βία και χωρίς ντροπή.
Και επειδή ο θυμός είναι συχνά ο “μεταφραστής” φόβου, ντροπής ή αβοηθησίας μέσα στο σπίτι, αξίζει να δεις και το άρθρο: «Θυμός: Φίλος ή Εχθρός;» φωτίζει πώς η ένταση στο σύστημα μπορεί να γίνει είτε γέφυρα (μήνυμα/ανάγκη) είτε ρήγμα (επίθεση/απόσυρση), ανάλογα με το πώς την κρατάμε και πώς την επεξεργαζόμαστε.
Ποια είναι τα πρώτα σημάδια ψύχωσης (και γιατί μοιάζουν με άλλες καταστάσεις)
Στα πρώιμα στάδια, τα σημάδια μπορεί να είναι “ύπουλα”:
- απόσυρση, πτώση λειτουργικότητας σε σχολείο/σπουδές,
- αλλαγές ύπνου,
- αυξημένη καχυποψία ή παράξενες ερμηνείες,
- δυσκολία στη συγκέντρωση/λογική σκέψη,
- εμπειρίες αντίληψης (π.χ. ψίθυροι/ήχοι) ή βεβαιότητες που δεν “κουμπώνουν” με την πραγματικότητα.
Πώς ξεχωρίζουν τα ψυχωσικά συμπτώματα από το άγχος;
Το άγχος μπορεί να κάνει την πραγματικότητα να φαίνεται απειλητική. Η ψύχωση μπορεί να κάνει την πραγματικότητα να φαίνεται αλλοιωμένη. Η διάκριση δεν γίνεται από ένα μεμονωμένο σύμπτωμα, αλλά από ένταση, διάρκεια, λειτουργικότητα και βαθμό επαφής με το “μπορεί και να κάνω λάθος”.
Τι είναι το πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο και γιατί η πρώιμη παρέμβαση αλλάζει την πορεία
Το “πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο” είναι η πρώτη περίοδος όπου τα ψυχωσικά συμπτώματα γίνονται αρκετά έντονα ώστε να διαταράσσουν σοβαρά τη λειτουργικότητα ή/και να χρειάζονται κλινική φροντίδα. Συνήθως εμφανίζεται από την εφηβεία έως τα μέσα της δεκαετίας των 20, αλλά όχι αποκλειστικά. Η πρώιμη παρέμβαση έχει αξία γιατί μειώνει την “καθυστέρηση χωρίς βοήθεια” (duration of untreated psychosis) και συνδέεται με καλύτερα αποτελέσματα σε λειτουργικότητα, ποιότητα ζωής και άλλους δείκτες, σε μετα-αναλυτικά δεδομένα.
Συχνές ερωτήσεις (FAQ)
1) Τι είναι ψύχωση;
Η ψύχωση είναι ένα σύνολο συμπτωμάτων όπου επηρεάζονται σκέψη και αντίληψη, με δυσκολία να ξεχωρίσει κανείς τι είναι πραγματικό. Μπορεί να περιλαμβάνει παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις ή αποδιοργανωμένη σκέψη.
2) Πότε ξεκινά συνήθως η ψύχωση στην εφηβεία/νεαρή ηλικία;
Συχνά εμφανίζεται από τα ύστερα εφηβικά χρόνια έως τα μέσα της δεκαετίας των 20. Όμως μπορεί να συμβεί και σε άλλες ηλικίες, ανάλογα με αίτια και πλαίσιο.
3) Ποια είναι τα πρώτα σημάδια ψύχωσης;
Πιο συχνά είναι αλλαγές στη λειτουργικότητα (σχολείο/σπουδές), απόσυρση, διαταραχές ύπνου, αυξημένη καχυποψία, σύγχυση στη σκέψη, και κάποιες εμπειρίες αντίληψης. Δεν εμφανίζονται πάντα όλα, ούτε με την ίδια σειρά.
4) Μπορεί το άγχος να μοιάζει με ψύχωση;
Το άγχος μπορεί να δώσει έντονη αποπραγματοποίηση, φόβο και σωματικά συμπτώματα. Η ψύχωση αφορά πιο σταθερή αλλοίωση στην επαφή με την πραγματικότητα. Η αξιολόγηση γίνεται κλινικά, όχι με “τεστ” στο διαδίκτυο.
5) Πώς συνδέεται η κάνναβη με την ψύχωση;
Υπάρχουν δεδομένα που δείχνουν σχέση dose–response: υψηλότερη/συχνότερη χρήση συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο ψυχωσικών εκβάσεων, ιδιαίτερα σε άτομα με ευαλωτότητα.
6) Πώς βοηθά η πρώιμη παρέμβαση στην ψύχωση;
Στόχος είναι να μειωθεί η καθυστέρηση μέχρι να υπάρξει φροντίδα και να υποστηριχθεί η λειτουργικότητα (σπουδές/εργασία/σχέσεις), με διεπιστημονική προσέγγιση. Μετα-αναλύσεις δείχνουν βελτιώσεις σε σημαντικούς δείκτες έκβασης σε follow-up.
Τι να κρατήσεις σήμερα
- Η αύξηση στις διαγνώσεις στους/στις 14–20 δεν σημαίνει “μία αιτία”. Σημαίνει νέες εκθέσεις + νέα πρόσβαση.
- Ο πιο χρήσιμος χάρτης είναι οι παράγοντες κινδύνου: ουσίες, ύπνος, παιδικές αντιξοότητες, κοινωνική πίεση/απομόνωση, λειτουργική πτώση.
- Αν κάτι σε ανησυχεί, η “σωστή” κίνηση δεν είναι η αυτοδιάγνωση — είναι η έγκαιρη αξιολόγηση και η μείωση καθυστέρησης.
Θα χαρώ πολύ να διαβάσω το μήνυμά σου… Φροντίζω να διαβάζω όλα τα μηνύματα και να απαντάω σε όσα περισσότερα μπορώ.
Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχολόγων-ψυχοθεραπευτών. Δεν αποτελεί διάγνωση, ούτε υποκαθιστά εξατομικευμένη αξιολόγηση ή θεραπευτική/ιατρική φροντίδα. Αν υπάρχει έντονη ανησυχία για ασφάλεια, αυτοτραυματισμό ή απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, προτεραιότητα έχει η άμεση επικοινωνία με υπηρεσίες υγείας/επειγόντων ή με επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του ReConnecT μαζί με την επιστημονική ομάδα της ReConnecT
Image by rawpixel.com on Freepik
Βιβλιογραφία
- Varese, F., Smeets, F., Drukker, M., et al. (2012). Childhood adversities increase the risk of psychosis: A meta-analysis of patient-control, prospective- and cross-sectional cohort studies. Schizophrenia Bulletin, 38(4), 661–671.
- Vassos, E., Pedersen, C. B., Murray, R. M., Collier, D. A., & Lewis, C. M. (2012). Meta-analysis of the association of urbanicity with schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 38(6), 1118–1123.
- Marconi, A., Di Forti, M., Lewis, C. M., Murray, R. M., & Vassos, E. (2016). Meta-analysis of the association between the level of cannabis use and risk of psychosis. Schizophrenia Bulletin, 42(5), 1262–1269.
- Murrie, B., Lappin, J., Large, M., & Sara, G. (2020). Transition of substance-induced, brief, and atypical psychoses to schizophrenia: A systematic review and meta-analysis. Schizophrenia Bulletin, 46(3), 505–516.
- Reeve, S., et al. (2023). Sleep abnormalities in different clinical stages of psychosis: A systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry.
- [Authors]. (2024). Duration of untreated psychosis and outcomes in first-episode psychosis: Systematic review and meta-analysis of early detection and intervention strategies. Schizophrenia Bulletin.